Autor: Grzegorz M. Dzhala SMSAA1
Tekst pochodzi z artykułu pt.
Rozwój struktur misyjnych Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, Nurt SVD, t. 158, nr 2/2025, s. 50-67.
Skróty, adjustacje i formatowanie tekstu zostały dostosowane do internetowej wersji tego artykułu.
Oryginalny tekst artykułu: www.nurtsvd.pl
Wstęp
Ponad pół wieku temu w łonie Kościoła katolickiego zaczęto z zamiłowaniem odkrywać zagadnienia dotyczące misjologii prawosławnej. Natomiast czymś nowym jest misjologia poszczególnych grup czy obrządków w katolicyzmie, jak choćby w UCG. Jest to najliczniejsza wspólnota katolicka obrządku wschodniego, rozsiana po wszystkich kontynentach, która formuje własną wizję misjologii na fundamencie dokumentów Kościoła katolickiego, czerpiąc jednocześnie z teologicznego opracowania i teorii prawosławia. Niestety, wciąż jeszcze nieliczne publikacje w języku ukraińskim nie pozwalają misjologom innych państw oraz wyznań zaznajomić się z jej początkowymi krokami w tej dziedzinie. Niniejsza publikacja może posłużyć jako wstęp do odkrycia i zaznajomienia się z tym całkiem nowym tematem w zakresie misjologii.
Odpowiedzialność biskupów za wykształcenie misyjne
W czasie podpisywania soborowego dekretu Ad gentes (18 XI 1965) Ukraina znajdowała się wciąż pod jarzmem reżimu komunistycznego. Nie było jeszcze wówczas mowy o poważnym wykształceniu religijnym grekokatolików, a misjonarze, nawet w czasach postkomunistycznych, postrzegani byli jako „agenci Zachodu”. Pomimo to już wtedy wielu ukraińskich duchownych działało w Europie i Ameryce, a ponieważ cerkiew dla Ukraińców na emigracji stanowiła centrum, wokół którego się jednoczyli, działacze kościelni mieli wpływ na rozwój duchowości, kultury i literatury. Dzięki ich zaangażowaniu sprawy misji, którymi żył świat katolicki, nie omijały całkowicie ukraińskich wspólnot. Jednak pytanie o misyjne zaangażowanie Cerkwi jako takiej nie znajdowało jeszcze pozytywnej odpowiedzi, ponieważ w zdecydowanej większości ukraińscy duchowni uważali, że organizowanie misji należy do Kościoła rzymskokatolickiego lub jest domeną wspólnot protestanckich (Чировський, 1988, s. 75-76). Istniały jedynie pojedyncze osoby, które poważnie nurtowało zagadnienie misji.
Za brak misyjnego zaangażowania narodu ukraińskiego obarcza się nieraz odpowiedzialnością biskupów: „W seminariach brakuje formacji misyjnej i jest to wina biskupów oraz duchowieństwa, ponieważ oczywistym jest ich brak zainteresowania – zarówno grekokatolików, jak i prawosławnych – Kazachstanem i Syberią, i jest to karygodne, bo chociaż żyją tam setki ich współwyznawców, to ukraińskich misjonarzy – ani grekokatolickich, ani prawosławnych – praktycznie nie widać” (Блажейовський, 2007, s. 473).
O braku misyjnego zaangażowania pisali nie teoretycy, lecz księża, którzy pracowali poza Ukrainą i niejednokrotnie doświadczali konsekwencji etnofiletyzmu. Biskup Andrij Sapelak, biorąc pod uwagę sytuację Ukraińców w Argentynie i Brazylii, w 1970 roku wspominał ukraińskie seminaria i pisał, że na Ukrainie w procesie edukacji nikt nie zwracał uwagi na misyjne przygotowanie kandydatów do kapłaństwa. Chociaż tych ostatnich było wystarczająco dużo, a edukacja stała na wysokim poziomie, to jednak świadomość misyjna jawiła się jako obca w greckokatolickich seminariach i z tego powodu nie poruszano tematów misyjnych „Niestety, działalność misyjna to wciąż najbardziej zaniedbana działka ukraińskiego życia Cerkwi” (Сапеляк, 1970, s. 12) – podkreślał hierarcha.
Z kolei założyciel Misyjnego Zgromadzenia św. Andrzeja Apostoła na Ukrainie pisał: „Pragnę, żeby episkopat Ukrainy przejął się misyjnym nakazem Chrystusa i nie bał się wysyłać swoich synów i córek «poza granice» obrządku, narodowości, dając im misję niesienia ziarna prawdy Bożej do każdego potrzebującego” (Джала, 2016, s. 8).
Pragnienie realizacji posługi misyjnej i równocześnie brak przygotowującej do niej instytucji rodziło wśród księży niezrozumienie inercyjnej postawy biskupów, ponieważ to oni powinni wspomagać a w razie potrzeby zakładać instytuty misyjne oraz seminaria duchowne na potrzeby misji (AG, nr 38). Ponadto biskupi byli już świadomi sytuacji na emigracji, ponieważ „do Południowej i Północnej Ameryki byli wysłani księża z Galicji, bez szczególnego przygotowania i zrozumienia kultur tych krajów” (Nowakowski, 2009, p. 6).
Misjonarz ks. Jarosław Swyszczuk w artykule Nasze misyjne zobowiązania, a także w opublikowanych wspomnieniach Bociany, wracajcie z powrotem pokazuje, jak społeczeństwo ukraińskie na emigracji negatywnie postrzegało ideę misyjną. Tych, którzy byli zachęceni misyjnym wezwaniem Kościoła katolickiego, rodacy „postrzegali i do tej pory postrzegają jako utopistów, którzy zapowiadają walkę z wiatrakami, a niektórzy, bardziej kategorycznie, uznają ich za zdrajców ukraińskiej sprawy” (Свищук, 2004, s. 82). Misyjne idee, będące fundamentem Kościoła, „są dla nas do tej pory obce, a nawet wrogie” (Свищук, 2004, s. 82) – zauważa autor.
Dość często Ukraińcy usprawiedliwiają brak misji ad gentes duchowymi potrzebami własnego narodu (Dzhala, 2018, s. 399-408). Można zauważyć również kompleks niższości; nadto stawia się tezę, że pracą misyjną nie powinny zajmować się ukraińskie Cerkwie (Kościół greckokatolicki i prawosławny), tak jakby nie miały nic do zaproponowania światu. Autor pokazuje jednak, że Ukraina może dzielić się bogactwem w takich dziedzinach jak: 1. relacje między Kościołem a państwem, 2. praktyczny ekumenizm między Wschodem a Zachodem, 3. pojednanie chrześcijaństwa z przedchrześcijańską kulturą (Чировський, 1988, s. 76).
W 1996 roku na Soborze Kościoła greckokatolickiego biskup Lubomyr Huzar w wygłoszonym przemówieniu powiedział: „Co robić, kiedy do naszych wspólnot przychodzi miejscowy obywatel ze wschodniej Ukrainy? On może być Ukraińcem, Rosjaninem, Kałmukiem lub Żydem, prawosławnym, adwentystą czy niewierzącym. Kiedy my go przyjmujemy do Cerkwi, zarzucają nam prozelityzm, a uprzedzeni ludzie z Galicji twierdzą, że zanieczyszczamy ukraińską (czytaj: galicyjską) wiarę […]. Pochodzący z Galicji niekiedy patrzą na swoich współbraci ze Wschodu jak na religijnie i narodowo niedorozwiniętych, a swoje zwyczaje oraz język przedstawiają jako jedyne prawidłowe” (Гузар, 1998, s. 41).
W tym kontekście można choćby wspomnieć o ostrym sporze oraz oporze sporej grupy wiernych i duchowieństwa, dotyczącym kwestii wprowadzenia języka polskiego do nabożeństw w cerkwiach greckokatolickich w Polsce (Siwicki, 2011, s. 49-54) oraz zwrócić uwagę na pewną tendencję wśród księży i seminarzystów, którzy chętnie zgłaszają się do posługi w Europie Zachodniej lub Ameryce, natomiast istnieje zauważalny brak takiej ofiarności w stosunku do potrzeb na terenach wschodniej Ukrainy poza obszarem tzw. Galicji.
Problem etnofiletyzmu, szczególnie wśród diaspory, zauważa także zwierzchnik UCG Swiatosław Szewczuk. W jednym z wywiadów przytacza on przykład z pewnej ukraińskiej parafii na granicy Arizony i Meksyku, do której przychodzi miejscowa ludność oraz wielu innych, przyciąganych przez obrzędy liturgii wschodniej. Chociaż Ukraińców jest w tej parafii niewielu, mają oni problem z przyjęciem do Cerkwi osób o odmiennej narodowości (Шевчук, 2018, s. 157-158). We wspomnianym wywiadzie, a także w innych publikacjach abp Swiatosław stara się przekraczać uprzedzenia, wskazując, że UCG nie może ograniczać się do grupy związanej jedynie pochodzeniem etnicznym, ale jej granice muszą sięgać o wiele dalej, ponieważ jest ona ze swej natury powszechna, tak jak powszechny jest Kościół katolicki (Шевчук, 2018, s. 158).
Jak widać z powyższych przykładów, misja Cerkwi greckokatolickiej jest raczej dośrodkowa niż odśrodkowa, przez co Duch Święty w sposób widzialny pokazuje potrzebę otwarcia się na inne narody.
Przebłyski misyjnego zainteresowania
Już kilkanaście lat przed podpisaniem soborowego dekretu Ad gentes studenci Ukraińskiego Papieskiego Wielkiego Seminarium św. Jozafata w Rzymie poruszali tematy misyjne. W wydanej historii tego kolegium czytamy: „Odpowiedzialny za bibliotekę diakon Dmytro Błażejowski przekonywująco zachęcał wszystkich studentów teologii (których w roku akademickim 1938/39 było 46), by każdy z nich w ciągu roku zaprezentował artykuł na dowolny temat: teologiczno-pastoralny, misyjny lub historyczny” (Мудрий, 1984, s. 184). Jak zaznacza autor, 29 stycznia tego roku student Wołodymyr Prokopiw zreferował własne opracowanie pt.: Aktualne problemy misyjne (Мудрий, 1984, s. 184). W roku akademickim 1941/42 ks. Dmytro Błażejowski wygłosił w Kolegium św. Jozafata konferencję pt.: Epoki i okresy w historii misji, nakreślając rozwój misji od czasów apostolskich do roku 1942. W tym samym roku zaproponowano również temat do dyskusji: Warunki wstępne misyjnej pracy na Ukrainie.
Jak zauważył rektor kolegium: „Takie i podobne zagadnienia zachęcały studentów do głębszego, praktycznego zastanowienia się, do dyskusji i poszukiwania nowych dróg pracy misyjnej dla dobra Kościoła Świętego i narodu” (Мудрий, 1984, s. 185). Na wybór tematów związanych z misyjną działalnością Kościoła prawdopodobnie miał wpływ dokument papieża Benedykta XV Maximum illud (1919).
Zachęceni przykładem misjonarzy
Papież Paweł VI przypomniał, że słowo poucza, a przykład pociąga. Poniższe przykłady młodych studentów z Ukrainy, którzy przebywali wśród misjonarzy i zachęcani byli do działalności apostolskiej, odzwierciedlają prawdziwość słów papieża. Misjonarz ks. Jarosław Swyszczuk wspominał, że kiedy mieszkał razem z grupą ukraińskich studentów w klasztorze księży Zgromadzenia Słowa Bożego w Bad Driburg w Niemczech, był natchniony przykładem misyjnej posługi werbistów. W tym czasie studenci słyszeli opowieści o działalności misyjnej, o przygodach na innych kontynentach. „Od nich po raz pierwszy zaczerpnąłem ducha misyjnego i lepiej uświadomiłem sobie sens Kościoła Chrystusowego” (Свищук, 2004, s. 70) – stwierdzał ks. Swyszczuk.
Pobyt wśród misjonarzy podziałał inspirująco na innego studenta, Andrija Sapelaka, który studiował w salezjańskim Instytucie Misyjnym im. Kardynała Cagliero we Włoszech. Będąc już biskupem, wspominał: „Moi przyjaciele – Włosi – jechali na salezjańskie misje do Indii, Chin, Japonii czy Palestyny. My, Ukraińcy, którzy stanowiliśmy bardzo małą grupę, musieliśmy powrócić na Ukrainę. Bardzo wtedy zazdrościliśmy naszym kolegom, którzy z wielkim entuzjazmem przyjmowali misyjną posługę” (Сапеляк, 1970, s. 6-7). Jako salezjanin, młody student śledził misyjną działalność współbraci, czytając periodyki misyjne. Po pewnym czasie także i on wyjechał na misje w Misiones w Argentynie.
Kilkadziesiąt lat później podobnych uczuć doznał jeden z kleryków Misyjnego Zgromadzenia św. Andrzeja Apostoła z Ukrainy, który studiował w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie (Джала, 2017, s. 85-88). Pisząc o swym powołaniu do miesięcznika „Мisjonarz”, wspomina, jak istotny wpływ miała na niego międzynarodowa wspólnota: „To dzięki nim pojawiła się we mnie świadomość misyjna i chociaż wracam na Ukrainę, mam nadzieję, że zdobytą wiedzą będę mógł dzielić się z innymi i rozpalać w nich ducha misyjnego” (Dzhala, 2013, s. 17).
Utrzymywanie kontaktów z kolegami z seminarium, którzy głoszą Dobrą Nowinę na różnych kontynentach, nie pozwala zapomnieć, że „misja Chrystusa Odkupiciela, powierzona Kościołowi, nie została jeszcze bynajmniej wypełniona do końca” (RM, nr 1).
Śledząc dalsze kroki wyżej wymienionych studentów, którzy studiowali wśród misjonarzy, widać, że każdy z nich przyczynił się do szerzenia ducha misyjnego w swoim narodzie. Ks. Sapelak posługiwał we Francji, gdzie w 1951 roku założył niższe seminarium dla Ukraińców, którego został pierwszym rektorem. W 1961 roku został mianowany pierwszym biskupem dla Ukraińców w Argentynie, gdzie posługiwał przez następne 36 lat. W 1997 roku powrócił na Ukrainę i do 2014 roku pracował w województwie dniepropetrowskim (Андрій Сапеляк, 2024).
Ks. Jarosław Swyszczuk był misjonarzem w Argentynie, USA (Chicago), Izraelu (Betlejem). W wydanych wspomnieniach często porusza temat misyjności narodu ukraińskiego (Свищук, 2004). Absolwent seminarium w Pieniężnie kontynuował studia misjologiczne w Rzymie, a obecnie wykłada misjologię na Uniwersytecie Jana Chryzostoma w Iwano-Frankiwsku oraz prowadzi badania naukowe z zakresu misjologii. Ks. Swyszczuk prowadził duszpasterstwo misyjne we Włoszech, Grecji i na południu Ukrainy.
Potrzeba wykształcenia misyjnego
Problemy związane z odpowiednim przygotowaniem kapłanów na potrzeby misji zaczęły coraz bardziej przenikać do struktur kościelnych i świadomości greckokatolickich duchownych. Proces, który w Polsce rozpoczął się w 60. latach XX wieku (Jabłoński, 2021, s. 237), na Ukrainie na dobre został zainicjowany w 90. latach ubiegłego stulecia, a ponieważ zasięg działalności UCG wykracza daleko poza granice Ukrainy, przygotowanie intelektualne i praktyczne do misji powinno zajmować jedno z głównych miejsc w edukacji seminaryjnej.
Metropolita Włodzimierz z Iwano-Frankiwska mówił o wieloaspektowym charakterze misyjnym UCG, podkreślając: „Misyjność jest w naszej Cerkwi zagadnieniem numer jeden” (Місійність в нашій Церкві…, 2017). Natomiast abp Swiatosław wskazywał, że absolwenci seminarium powinni być tak formowani, aby być gotowymi służyć daleko od swojego domu, tam, gdzie jest największa potrzeba (Той, хто сьогодні готується до священства…, 2010). W 2010 roku zapowiadał wprowadzenie do programu nauczania misjologii oraz przygotowanie odpowiedniej kadry profesorów do wykładania tego przedmiotu.
Seminarium duchowne w Iwano-Frankiwsku jako pierwsze wprowadziło misjologię do programu nauczania. Stało się to w 1993 roku na polecenie biskupa pomocniczego Ireneusza Bilyka. Na wykładowcę wybrano ukraińskiego misjonarza, wspomnianego ks. Jarosława Swyszczuka, który zdobył obfite doświadczenie misyjne, pracując w Indiach, Argentynie, USA czy w Izraelu. Ks. Swyszczuk, mając dostęp do publikowanych dokumentów i literatury misjologicznej w językach obcych, bez problemu wywiązał się z powierzonego mu zadania. Należy zauważyć, że w tym czasie nie było praktycznie żadnej literatury misjologicznej w języku ukraińskim.
W 1999 roku misjologię wprowadzono w seminarium w Drogobyczu, w 2008 roku w seminarium lwowskim, a w 2009 roku w seminarium w Tarnopolu. Tak duża rozbieżność czasowa wskazywała na wciąż niewystarczające zrozumienie tego, czym są misje i misjologia. Ukraińskie seminaria kształciły duszpasterzy głównie na potrzeby duszpasterstwa w ukraińskiej Galicji (Джала, 2018, s. 409). Doświadczenie kapłanów, którzy pojechali na tzw. tereny misyjne, czyli poza obszar zachodniej Ukrainy, pokazało, z jakimi trudnościami i ograniczeniami własnej natury się borykali: strach, bariery psychologiczne, duchowa niedojrzałość (Бендик, 2003, s. 56; Витвицька, 2009, s. 50).
Podobnie było też w państwach Europy Zachodniej, dokąd księża chętniej wyjeżdżali. Zauważali jednakże: „Brakuje im ducha misyjnego i zapału w sercu do podejmowania różnorodnych zadań” (Цюпа, 2009, s. 100). Zapotrzebowanie na misjonarzy w samej Ukrainie oraz wśród emigrantów pokazało, jak wciąż aktualne są słowa Zbawiciela: „Żniwo wprawdzie wielkie, ale robotników mało” (Mt 9,37).
W 2008 roku zgodnie z postanowieniem Synodu Biskupów UCG we wszystkich seminariach duchownych UCG wprowadzono misjologię jako przedmiot obowiązkowy, chociaż de facto figurowała ona już w programach nauczania większości uczelni. Zainteresowanie tą kwestią ze strony biskupów świadczyło o tym, że sprawy misji stały się rzeczywiście ważne, o ile nie priorytetowe. Postanowienia tego samego synodu zobowiązały komisje do spraw edukacji w seminariach, aby w każdym instytucie formującym kandydatów do kapłaństwa opracowany został program przygotowania misyjnego (Отецьдоктор Святослав Шевчук…, 2017).
W maju 2009 roku odbyło się pierwsze spotkanie wykładowców misjologii, mające na celu ujednolicenie programu nauczania (У Трускавці розпочався семінар.., 2009), ale nie tylko. Abp Szewczuk, zwierzchnik UCG, w wywiadzie z 2010 roku stwierdził, że kapłanów, którzy prowadzą zajęcia teoretyczne, należy jeszcze dokształcić (Владика Святослав (Шевчук)…, 2010). Dodał jednak, że są księża, mający doświadczenie w duszpasterstwie wśród emigracji – i to w nich pokładana jest nadzieja, iż pomogą organizować kursy praktyczne.
30 maja 2011 roku we Lwowie odbyło się kolejne spotkanie wykładowców misjologii, w celu omówienia szczegółów programu zaproponowanego przez rektora seminarium z Drohobycza pt. Misjologia ogólna i misjologia UCG. Opracowany wówczas materiał dydaktyczny opublikowany został w 2013 roku jako podręcznik do misjologii (Джала, 2018, s. 410). We wstępie zaznaczono, że jest to pierwsza próba usystematyzowania przemyśleń ukraińskich teologów greckokatolickich na temat realizacji nakazu misyjnego, który Kościół otrzymał od Pana Jezusa (Бендик, 2013, s. 11).
Dla porównania możemy wspomnieć, że na Uniwersytecie Jana Chryzostoma w Iwano-Frankiwsku na Wydziale Katechetyki dla świeckich istnieją aż trzy przedmioty związane z aspektem misyjnym. Są to: misjologia, historia misji, ewangelizacja. Na pozostałych akademiach teologicznych wykłada się tylko misjologię.
Program wychowania misyjnego w seminariach
W Dekrecie o misyjnej działalności Kościoła Ad gentes czytamy: „Przekazując nauki dogmatyczne, biblijne, moralne i historyczne, niech wydobywają zawarte w nich aspekty misyjne, aby w ten sposób kształtowała się w przyszłych kapłanach świadomość misyjna” (AG, nr 39). Jan Paweł II nauczał, że formację misyjną należy postawić w centrum życia chrześcijańskiego: „Nauczanie teologii nie może i nie powinno pomijać powszechnej misji Kościoła, ekumenizmu, studium wielkich religii i misjologii. Trzeba, by przede wszystkim w seminariach i domach formacyjnych dla zakonników i zakonnic prowadzono tego typu studium, troszcząc się również, by niektórzy kapłani czy też młodzież studiująca specjalizowali się w różnych dziedzinach misjologii” (RM, nr 83).
W 2014 roku greckokatoliccy biskupi kładli nacisk, aby w formacji osób duchownych akcentowano misyjny charakter Cerkwi. Zgodnie z tymi założeniami opracowano Program ewangelizacji i misyjnej edukacji kandydatów do kapłaństwa w seminariach UCG. Podkreśla się w nim, że zadaniem seminariów jest przygotowanie osób, które przeniknięte duchem misyjnym potrafiłyby rozpoznać „znaki czasu” oraz należycie ocenić konkretną rzeczywistość społeczno-pastoralną, a ponadto były zdolne do adaptacji do najróżniejszych warunków. Środowisko seminaryjne powinno sprzyjać wychowaniu ducha misyjnego, otwartego na różne potrzeby Kościoła i człowieka (nr 1.3, 1.4, 3.5). Dlatego podstawowym celem formacji jest wykształcenie u kandydata gotowości misyjnej, tak by mógł on całkowicie poświęcić się służbie na wzór Chrystusa Dobrego Pasterza (Łk 15,1-7) (nr 3.6).
Program zachęca, by wziąć pod uwagę „główne elementy duszpasterskiego misyjnego wychowania”, a mianowicie:
– przy doborze kandydatów należy uwzględnić potrzeby misyjne;
– przeprowadzić kurs z historii misji UCG oraz letnie kursy misyjne;
– umożliwić kandydatom praktykę misyjną;
– utworzyć duszpasterstwo powołaniowe do działalności misyjnej w Kościele i świecie;
– organizować systematyczne spotkania z osobami odpowiedzialnymi za ewangelizację oraz z misjonarzami;
– dokonywać wymiany kapłanów-misjonarzy między diecezjami UCG;
– powołać do życia instytut misyjny, składający się z grupy fachowców, którzy systematycznie pracują w dziedzinie ewangelizacji i misji Kościoła;
– korzystać z masmediów (nr 6.2).
Na zakończenie Programu zaznaczono, że „należy uczynić kroki, żeby UCG była włączona w misyjną działalność Kościoła wśród pogan” (nr 6).
Działalność Departamentu Pastoralno-Misyjnego UCG
„Misyjna działalność jest specyficzna. Często księża szli w ślad za wiernymi. Na początku wyjeżdżali wierni, a potem Cerkiew szła za nimi i stawała się misyjną” (Дзюрах, 2014, s. 40). W takiej sytuacji księża stawali przed wieloma trudnościami i byli zmuszeni radzić sobie z różnymi wyzwaniami. Sami musieli zadbać o kościół, dotrzeć do rozproszonych wiernych i zebrać ich, nadto ksiądz często pełnił rolę tłumacza, psychologa itp.
Ponieważ w 90. latach XX wieku wiele osób wyjechało z Ukrainy do Europy Zachodniej do pracy, naglącą potrzebą stało się zorganizowanie dla nich opieki duszpasterskiej. Nowa rzeczywistość, tak różna od tej na Ukrainie, nierzadko była elementem próby dla samych kapłanów (Джала, 2017, s. 108-113). Biorąc pod uwagę zapotrzebowanie na odpowiednio przygotowanych duszpasterzy, we wrześniu 2008 roku Synod Biskupów postanowił utworzyć „Pastoralno-Misyjny Departament pod przewodnictwem biskupa w celu zapewnienia i koordynacji […] opieki duszpasterskiej nad wiernymi naszej Cerkwi, którzy zamieszkują na terenach, gdzie nie posiadamy jeszcze własnych struktur” (Обіжник, 2013, s. 3).
W 2009 roku Synod Biskupów zatwierdził statuty Departamentu Pastoralno-Misyjnego (dalej: DPM). W 2010 roku na polecenie Synodu Biskupów w struktury DPM została włączona komisja do spraw emigrantów. Biskupi zalecili, aby we współpracy z instytutami naukowo-formacyjnymi Cerkwi utworzyć specjalne centra edukacji dla misjonarzy oraz osób pragnących służyć emigrantom. Synod zwrócił się też z prośbą do kanonistów, aby opracowali reguły, na podstawie których można byłoby posłać misjonarza w dane miejsce, ale też go stamtąd odwołać (Обіжник, 2013, s. 3-5).
DPM powołany został w celu zapewnienia wiernym właściwej opieki duszpasterskiej oraz wspierania rozwoju struktur Cerkwi tam, gdzie jeszcze ich nie utworzono. Do bezpośrednich zadań PMD należy m.in.: szukanie grup wiernych za granicą, badanie stanu opieki duszpasterskiej, obserwowanie dynamiki rozwoju poszczególnych grup i wspólnot, analiza potrzeb tworzenia nowej infrastruktury Cerkwi, utworzenie teoretyczno-praktycznego programu przygotowania do działalności misyjnej, informowanie wiernych o potrzebach misyjnych, organizacja konferencji formacyjnych dla duszpasterzy na terenach misyjnych, wyposażenie w niezbędne przedmioty do sprawowania kultu bądź materiały dydaktyczne do katechezy (Обіжник, 2013, s. 6-7).
Niestety, we wrześniu 2013 roku Synod Biskupów postanowił przekształcić DPM w Pastoralno-Emigracyjny Departament Patriarszej Kurii UCG (Обіжник, 2014/2, s. 7). W wyjaśnieniu tej decyzji podano, że organ ten nie zajmuje się de facto misjami, a nowa nazwa bardziej odpowiada rzeczywistym zadaniom, które realizuje departament.
Od 2011 roku DPM organizuje corocznie tygodniowe kursy dla seminarzystów ostatniego roku studiów. Zapraszani są na nie wykładowcy akademiccy, biskupi i misjonarze, którzy, dzieląc się swoim doświadczeniem, są najlepszą reklamą i zachętą do działalności apostolskiej. Przeprowadza się także coroczne kursy dla misjonarzy (duszpasterzy) (Обіжник, 2013, s. 20-28).
Jak stwierdził sekretarz DPM: „Chcielibyśmy, aby na przestrzeni trzech lat przeprowadzić trzy turnusy konferencji dla naszych misjonarzy i dla tych, którzy przygotowują się do pracy na misjach. Głównym celem jest zebranie razem wszystkich misjonarzy, żeby mogli się nawzajem poznać i spotkali się ze zwierzchnikiem Cerkwi Jego Ekscelencją Swiatosławem” (Обіжник, 2013, s. 29). Takie kursy są bardzo potrzebne, ponieważ „życie misyjne musi być oparte na mocnych fundamentach – na dobrze wykształconych kapłanach. Jest to bardzo ważna sprawa, gdyż nieprzygotowany ksiądz nic wielkiego nie zdziała” (Обіжник, 2015/3, s. 29).
Inną inicjatywą jest ogłoszenie przez biskupów w sierpniu 2013 roku „czasu od Wniebowstąpienia do Zesłania Ducha Świętego «misyjną dekadą UCG»” (Напрямки нової євангелізації…, 2017). Jej celem jest „ożywienie misyjnego ducha w parafiach” (Андрусів, 2016, s. 66), tak by wierni czuli się bardziej świadomi i odpowiedzialni za misje.
W czasie komunizmu, kiedy władze sowieckie starały się zdelegalizować Cerkiew greckokatolicką, wierni, pozbawieni kontaktu z księżmi, wzięli na siebie odpowiedzialność, aby zachować i przekazać wiarę następnym pokoleniom. Udzielali chrztu, nauczali prawd wiary i modlitw, mając świadomość, że nikt inny za nich tego nie zrobi. Ich świadectwo w czasach podziemia powinno stać się przykładem dla wiernych w XXI wieku (Андрусів, 2016, s. 66, 76).
Patriarcha Swiatosław zachęcał, aby na przestrzeni tych 10 dni we wszystkich parafiach rozmyślać nad tym, jak powinna wyglądać misja chrześcijan w III tysiącleciu. Aby lepiej sprostać tym wymaganiom, opracowano dla wiernych specjalne modlitewniki oraz instrukcje dla księży. Na każdy dzień przygotowany został osobny temat do rozmyślań, zadanie do wykonania oraz modlitwy (Обіжник, 2015/3, s. 22-23).
Z kolei ojcowie Misyjnego Zgromadzenia św. Andrzeja Apostoła w kwietniu 2003 roku zarejestrowali w Iwano-Frankiwsku Papieskie Dzieła Misyjne. Misjonarze ze wspomnianego zgromadzenia mieli możliwość zaznajomienia się z działalnością tej instytucji w Warszawie. Papieskie Dzieła Misyjne pozwalają rozwijać działalność misyjną poprzez współpracę z osobami z innych państw i religii, kierując się przede wszystkim dobrem tych, którzy są w potrzebie (Джала, 2017, s. 49).
Szczególne miejsce w apostolskiej działalności poświęca się osobom konsekrowanym. Mnisi Rusi Kijowskiej nie stanowili wyjątku i od momentu chrztu państwa (988) dość gorliwie pełnili posługę ewangelizacyjno-misyjną (Раймер, 1996). Po upadku komunistycznego reżimu zakonnicy greckokatoliccy na Ukrainie kładli większy nacisk na odbudowę własnej infrastruktury aniżeli na działalność misyjną. Od połowy 90. lat XX wieku pytania o działalność misyjną Cerkwi dość często znajdowały się w centrum uwagi, ponieważ budziła się świadomość, że „kto całkowicie poświęcił swe życie Bogu, jest powołany, aby swym życiem głosić nie chrześcijańską ideę, ale samego Chrystusa – Boga żywego, który jest Miłością” (Martin, 1994, s. 42).
W 2014 roku Komisja do spaw Osób Konsekrowanych wydała dokument pt. Misyjność zakonników UCG. Składa się on z następujących rozdziałów:
I. Teologiczne aspekty misyjności osób konsekrowanych UCG
II. Historyczny aspekt misyjności instytutów życia konsekrowanego
III. Misja dziś
Na zakończenie w dokumencie czytamy, że głosicieli Ewangelii zawsze było mało, nawet kiedy klasztory w Europie były przepełnione, a mimo to mieszkańcy pobliskich miejscowości byli pozbawieni Dobrej Nowiny. Chociaż sytuacja w czasach dzisiejszych jest inna, to jednak wciąż brakuje tych, którzy poświęcą swe życie misjom. Dlatego potrzeba gorliwie zabiegać o nowe powołania, co jest jednym z priorytetowych zadań Kościoła. Duch misyjny przejawia się w wewnętrznej gotowości, by iść tam, gdzie jest potrzeba realizacji apostolskiego powołania. Dokument kończy się słowami: „Do gotowości wewnętrznej należy dodać także odpowiednie przygotowanie, aby umiejętnie wykorzystywać dostępne zasoby osobiste i materialne, by w ten sposób uczynić pracę bardziej skuteczną” (Місійність монашества УГКЦ, 2014, s. 43).
Dla odpowiedniego przygotowania osób konsekrowanych do potrzeb i zadań misji powstała w 2021 roku „Szkoła misji” im. Jana Pawła II (Завершився перший модуль школи місій…, 2021). Program nauczania trwa w niej sześć tygodni, a każdy tydzień organizowany jest w innym mieście Ukrainy. Podstawowym celem tej inicjatywy jest ożywienie wśród zakonników i sióstr zakonnych misyjnej odwagi i gorliwości oraz wyposażenie ich w odpowiednie narzędzia, tak by nie bali się podejmować trudu pracy w miejscach, które można by określić mianem „misyjnych” we wschodniej Ukrainie czy gdziekolwiek indziej na świecie.
Perspektywy rozwoju misjologii w UCG
Katolicka misjologia Kościoła Wschodniego z pewnością wymaga dalszych badań oraz pogłębienia (Чировський, 2002, s. 111). Dzisiaj „Cerkiew greckokatolicka znajduje się w sytuacji, w której należałoby sformułować własną wizję misyjnej i ewangelizacyjnej działalności” (Бендик, 2004, s. 310). W Ad gentes czytamy: „Niektórzy powinni gruntowniej przygotować się w instytutach misjologicznych lub na innych fakultetach czy uniwersytetach, aby mogli skuteczniej wypełniać specjalne zadania i swą wiedzą pomagać innym misjonarzom w wykonywaniu działalności misyjnej, która szczególnie w naszych czasach stwarza tak wiele trudnych, jak i korzystnych sytuacji. Ponadto jest rzeczą bardzo pożądaną, aby Regionalne Konferencje Biskupów miały do dyspozycji wielu takich fachowców i owocnie korzystały w trudnościach swego urzędu z ich wiedzy i doświadczenia” (nr 26).
Obecnie w strukturach UCG znajduje się 15 absolwentów, którzy w latach 2009-2019 ukończyli studia na Wydziale Misjologii na Papieskim Uniwersytecie Urbanianum w Rzymie (Dzhala, 2018, s. 413). Poprzez pracę naukową i dydaktyczną powinni oni przyczyniać się do rozwoju przedmiotu, jakim jest misjologia, tak by mogła ona stać się odrębną dziedziną nauki, co w konsekwencji mogłoby zaowocować w przyszłości powstaniem instytutu misyjnego (zostało to zaakcentowane we wspomnianym programie edukacyjnym dla kandydatów do kapłaństwa w 2014 roku).
Niestety, jak pokazuje praktyka, ukończenie studiów wyższych z misjologii niekoniecznie sprzyja jej rozwojowi, ponieważ jedynie kilku wspomnianych absolwentów jest na stałe zaangażowanych w działalność uniwersytecką lub włączonych do grona specjalistów z misjologii Departamentu Pastoralno-Emigracyjnego. Pracują tam często inni duchowni, którzy nie są fachowcami w tej dziedzinie, stąd zatraca się potencjał naukowego rozwoju misjologii w ukraińskiej społeczności. Możemy zatem stwierdzić, że postawione abp. Swiatosławowi Szewczukowi pytanie o wyspecjalizowanych wykładowców z misjologii jest nadal aktualne, choć od tego czasu i od zapewnień Jego Ekscelencji o realizacji tego punktu minęło już 15 lat.
Czy głoszenie Ewangelii jest dziś zagrożone tam, gdzie „misyjność” próbuje się zastąpić działalnością charytatywną? (Mondin, 1992, s. 188). Słusznie więc Synod Biskupów UCG w sierpniu 2013 roku, opracowując Wytyczne Nowej Ewangelizacji, postanowił, aby „badać możliwości realizacji misyjnej działalności ad gentes” (Напрямки нової євангелізації…, 2017). Z kolei Program kończy się słowami: „Należy zrobić kroki, żeby nasza Cerkiew była włączona w misyjną działal- ność wśród pogan” (nr 6). Wydaje się jednak, że na dzień dzisiejszy pragnienia hierarchów przerastają na wielu płaszczyznach możliwości Cerkwi, która jeszcze nie zdołała objąć duszpasterstwem wszystkich swoich wiernych.
Podjęte na przestrzeni ostatnich 30 lat próby, by przenieść nieco akcent zainteresowania własnym tylko narodem na potrzeby Kościoła powszechnego, są z pewnością dobrym początkiem. Niektóre ze wspomnianych w artykule inicjatyw i zobowiązań można by skuteczniej realizować, tak by mogły zostać one odzwierciedlone w codziennym życiu Cerkwi. W tym kontekście należałoby popracować chociażby nad przywróceniem i zrozumieniem w społeczności grekokatolików właściwego znaczenia słowa „misje”. W mentalności dużej części duchownych i wiernych zachodniej części Ukrainy słowo to oznacza po prostu głoszenie rekolekcji czy misji parafialnych.
-----------------------------
Przypisy
1 Prezbiter greckokatolickiego Misyjnego Zgromadzenia św. Andrzeja Apostoła (siedziba w Iwano-Frankiwsku w Ukrainie); studia filozoficzno-teologiczne odbył w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie, a studia licencjackie z teologii misji – w Rzymie na Urbanianum; wykładowca przedmiotów misjologicznych na Wydziale Katechetyki Uniwersytetu Jana Chryzostoma w Iwano-Frankiwsku; przewodniczący „Szkoły misji” im. Jana Pawła II; rekolekcjonista.
Skróty
RM - Redemptoris missio
AG - Ad gentes
Bibliografia
Ad gentes, 2014, w: Документи Другого Ватиканського Собору (1962- 1965): Конституції, декрети, декларації. Коментарі, Свічадо, Львів.
Святослав Шевчук, 2018, Діалог лікує рани, Свічадо, Львів.
Dzhala G.M., 2013, Zaczęło się od książek i aniołów, Misjonarz, № 5, maj, s. 16-17.
Dzhala G.M., 2018, Розвиток місійної свідомості та місіології в УГКЦ, w: Kordonski R., Kordonska A., Muszyński Ł. (red.), Kontynent europejski wobec wyzwań współczesności, t. 3, Lwów-Olsztyn, s. 399-417.
Jabłoński F., 2021, Pieniężno – „Misyjne serce Polski” ośrodkiem formacji misyjnej kleryków, w: Piskorek I. i Wojcieszko J. (red.), Sto lat działalności Domu Misyjnego Świętego Wojciecha w Pieniężnie. Księga pamiątkowa, t. I, Górna Grupa, s. 237-251.
Jan Paweł II, 1990, Encyklika Redemptoris missio [on-line], https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_07121990_redemptoris-missio.html [dostęp: 19.01.2025].
Martins J.S., 1994, La missione oggi. Aspetti teologico-pastorali, Urbaniana University Press, Roma.
Mondin B., 1992, Nuova Evangelizazione dei paesi d’antica cristianita, w: Cristo, Chiesa, Missione. Commento alla “Redemtoris missio”, Urbaniana University Press, Roma, s. 176-194.
Nowakowski K., 2009, The Program for Evangelization and Missionary Formation of Candidates to the Priesthood in the Seminaries of the Ukrainian Greek-Catholic Church, Kyiv.
Siwicki P., 2011, Języki „obce” w Ukraińskim Kościele Grekokatolickim. Problem języka czy problem tożsamości?, Grekokatolicy.pl, rok II, nr 1(3), s. 49-54.
Андрій Сапеляк, 2024, Біографія [on-line], https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%96%D0%B9_(%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B-B%D1%8F%D0%BA) [dostęp: 1.03.2024].
Андрусів Л., 2016, Приклад активного місійного служіння УГКЦ, w: Каськів О., (упорядник), Жива парафія – місце зустрічі з живим Христом: Матеріали VI сесії Патріаршого Собору Української Греко-Католицької Церкви, Свічадо, Львів, с. 66-76.
Бендик М., 2004, Місіологія Церкви в греко-католицькій перспективі, w: Релігійна свобода і права людини. Місія і прозелітизм, т.3, Свічадо, Львів, s. 310-318.
Бендик М., 2013, Місіологія, Колесо, Львів.
Бендик М., 2003, Основи місіології та євангелізації, Обіжник, nr 1, s. 55-60.
Блажейовський Д., 2007, Деякі сумні сторінки з історії України та дещо про її сусідів, Львів.
Божик Т., Завершився перший модуль школи місій святого Івана Павла ІІ [on-line], https://monashestvo.org.ua/zavershyvsya-pershyj-modul-shkoly-misij-svyatogo-ivana-pavla-ii/ [dostęp: 4.12.2021].
Витвицька М., 2008, Служіння у Житомирі, Переображення у Господі: Матеріали ІІІ сесії Собору монашества УГКЦ «Служіння і ісланництво» 2007 р., Свічадо, Львів, s. 183-186.
Владика Володимир (Війтишин), Місійність в нашій Церкві – це питання номер один, [on-line], http://pmv.ugcc.org.ua/publikatsiji/item/578-vladyka-volodymyr-viityshyn-misiinist-v-nashii-tserkvi-tse-pytannia-nomer-odyn.html [dostęp: 4.07.2017].
Гузар Л., 1998, Києво-Вишгородська Екзархія, w: Документи Патріаршого Собору УГКЦ. Перша сесія. Жовтень 1996, Свічадо, Львів, s. 38-41.
Обіжник, 2015/3, Декада місійності УГКЦ 2014 р., s. 22-23.
Джала Г. М., 2017, Історія Місійного Згромадження святого апостола Андрія, Місто НВ, Івано-Франківськ.
Джала Г.М., 2018, Розвиток місійної свідомості та місіології УГКЦ, w: Kordonski R., Kordonska A., Muszyński Ł., (red.), Kontynent europejski wobec wyzwań współczesności, Lwowski Uniwersytet Narodowy im. I. Franka, Lwów-Olsztyn, t. 3, s. 399-417.
Джала Г.М., 2016, Сіль землі, Історія християнських місій, Апостол, Івано-Франківськ.
Обіжник, 2014/2, Дзюрах Б., Євангелізація і місійність у світлі стратегії 2020 УГКЦ, s. 40.
Обіжник, 2015/3, Духовно-формаційний семінар для місіонерів в Княжичах 27-30 липня 2014, s. 29.
Обіжник 2014/2, З постанов Синоду Єпископів УГКЦ, Київ 11-17 серпня 2013, s. 7.
Мамчин В., Владика Святослав (Шевчук): “Той, хто сьогодні готується до священства повинен розуміти, що його покликання буде здійснюватися у контексті глобальної церкви” [on-line], https://risu.org.ua/ua/index/monitoring/kaleido_digest/38143/ [dostęp: 30.10.2010].
Місійність монашества УГКЦ, 2014, Львів.
Мудрий С., 1984, Нарис історії Української Папської колегії св. Йосафата в Римі, Рим.
Напрямки нової євангелізації в УГКЦ [on-line], http://monashestvo.ugcc.org.ua/official/official-documents/instruktsiya/napryamki_novoi_ievangel%D1%96zats%D1%96iv_ugkts_70118.html [dostęp: 3.10.2017].
Пуга Л., Отець-доктор Святослав Шевчук – про підготовку до відзначення 225-ліття Львівської духовної семінарії Святого Духа, її минуле, сьогодення та перспективи [on-line], http://www.rr.lviv.ua/podcasts/intervyu-komentari-2301/ [dostęp: 31.10.2017].
Раймер И., 1996, Миссионерская деятельность древнерусского монашества, Логос, Германия.
Сапеляк А., 1970, О. Степан Вапрович. Місіонар – ісповідник, Рим-Буенос Айрес.
Свищук Я., 2004, Лелеки повертайтеся назад, Свічадо, Львів.
Свищук Я., 1979, Наші місійні зобов´язання, w: Скочиляс І., (ред.), Альманах Союзу Українців Католиків “Провидіння”, Америка, Філадельфія.
Обіжник, 2013, Семінар для підвищення кваліфікації місіонерів «Теоретично-практична місійність УГКЦ у Вселенській Церкві», s. 29-48.
Цюпа Л., 2009, Участь богопосвячених осіб у катехитичному служінні. Стан і перспективи, w: Переображення у Господі: Матеріали ІІІ сесії Собору монашества УГКЦ «Служіння і післанництво» 2008 р., Свічадо, Львів, s. 94-102.
Чировський А., 1988, Місія Українських Церков у другому тисячолітті. Минуле й майбутнє, w: Гунчак Т. (red.), Сучасність, Вересень, ч.9 (329), s. 75-79.
Чировський А., 2002, Православні в сопричастя з Римом: антиномічний характер Східного католицького богослов’я, w: Гаваньо І., (red.), Богословія, т. 66, vol. 1-2, Свічадо, Львів, s. 101-113.
Чупа О., У Трускавці розпочався семінар для викладачів місіології у навчальних закладах УГКЦ, [on-line], http://news.ugcc.ua/news/u_truskavts%D1%96_rozpochavsya_sem%D1%96nar_dlya_vikladach%D1%96v_m%D1%96s%D1%96olog%D1%96i-u_navchalnih_zakladah_ugkts_56675.html [dostęp: 3.09.2009].