Autor: Maciej Zaborski

Kościół od ponad 2000 lat głosi, że Jezus z Nazaretu jest Zbawicielem wszechświata, Mesjaszem i Synem Bożym. Nauczanie Jezusa, ściśle związane z tematyką Królestwa Bożego, odnosi się do poznania i pełnienia woli Bożej na ziemi. Wolę tę każdy człowiek może realizować za pomocą przemiany serca, całości motywacji, a także podejmowania decyzji, co określane jest jako metanoia1. Przemiana serca dokonuje się pod wpływem przyjęcia powszechności i wyjątkowości Jezusowego objawienia, zawartego w Piśmie Świętym oraz Tradycji.

Tekst niniejszy pochodzi z artykułu Macieja Zaborskiego pt."Czy teologia wyzwolenia jest chrystocentryczna?", NURT SVD nr 2(2018) s. 154-166. Adjustacje, formatowanie i nieznaczne skróty tekstu zostały dostosowane do internetowej wersji tego artykułu. Pełny tekst artykułu: www.nurtsvd.pl

Chrystus swoim wcieleniem zmienił oblicze świata i dzisiejszy świat – jakkolwiek niesprawiedliwy, surowy– jest kategorycznie lepszy. Z Jego Osobą związanych jest wiele wątków uznawanych za słuszne bądź nie. Wśród nich wyróżniamy herezje chrystologiczne, takie jak: doketyzm, emanacjonizm, subordynacjonizm, modalizm, adopcjonizm, apolinaryzm, arianizm, nestorianizm, monoenergizm, monofizytyzm, monoteletyzm2. Ale na tym nie kończą się próby odczytania Osoby Jezusa z Nazaretu – Jego historyczności oraz nadprzyrodzonego zadania.

Jednym ze współczesnych sposobów odczytania Jezusa jest teologia wyzwolenia, będąca wyjątkowo popularnym w Ameryce Łacińskiej oddolnym ruchem społeczno-politycznym, powstałym w Kościele po Soborze Watykańskim II. Czy teologia ta przedstawia Osobę Jezusa w autentycznym świetle? Czy ewangeliczne przesłanie miłości można pogodzić z postrzeganiem Jezusa jako wyzwoliciela – z równoczesnym podkreśleniem sprawiedliwości? Czy chrystologię można połączyć z lewicującym aktywizmem politycznym i elementami marksizmu? Jakie są różnice w ujmowaniu tych zagadnień w Europie Zachodniej i Ameryce Łacińskiej? Jakie jest oficjalne stanowisko Urzędu Nauczycielskiego Kościoła w tej sprawie?

Na te pytania postara się odpowiedzieć autor niniejszego artykułu, wychodząc od przytoczenia słów Mistrza z Nazaretu: „A wy za kogo Mnie uważacie?” (Mt 16,15) – pytania o Jezusową tożsamość w kontekście Jego Osoby oraz misji. Obraz Jezusa, prezentowany przez teologię wyzwolenia, jest potwierdzeniem Jego istotnej roli w teologii, w szczególności dla idei teologii wyzwolenia. (...) Zaprezentuje się nie tylko szczegółowe omówienie metodologii chrystologii wyzwolenia, której punktem wyjścia jest Jezus historii, ale spróbuje się również dokonać oceny i przedstawienia pozytywnych oraz negatywnych punktów w prawidłowym odczytaniu Osoby Jezusa Chrystusa.

Dążąc do maksymalnej rzetelności oraz ukazania oficjalnego stanowiska Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, za metodę badawczą przyjmie się analityczne i krytyczne badanie źródeł.

 

1. Zarys teologii wyzwolenia

Począwszy od zarania chrześcijaństwa trwa namysł nad pytaniem, na ile obraz Jezusa w Ewangeliach jest spójny z Jego autentycznym życiem. Czy Jezus, o którym naucza Kościół, jest tym samym Jezusem historii? Na pytania te próbuje odpowiedzieć teologia wyzwolenia. Zagadnienia przez nią podnoszone były przedmiotem dyskusji w drugiej połowie XX wieku3. Jednym z zagorzałych przeciwników teologii wyzwolenia okazał się Jan Paweł II4. Natomiast dziś teologia ta jest niejako rehabilitowana przez papieża Franciszka.

Powstała ona w czasie posoborowym w Kościele katolickim w Ameryce Łacińskiej. Charakteryzuje się nieformalnością i szeroko rozumianą otwartością5. Do tej pory ukazało się wiele publikacji6 na jej temat. Teologia ta powiązana jest z szeroko rozumianą teologią chrześcijańską7 oraz zaangażowaniem polityki o zabarwieniu lewicującym – głównie w zagadnienia dotyczące praw człowieka oraz sprawiedliwości społecznej. Ze względu na kontrowersyjną naturę tych zagadnień, ich miejsce w nauce Kościoła oraz pytanie, w jakim stopniu hierarchowie kościelni powinni się w nie angażować, teologia wyzwolenia zawsze była przedmiotem dyskusji.

Genezą tego ruchu społeczno-teologicznego stała się między innymi fatalna sytuacja milionów ludzi żyjących w Ameryce Łacińskiej, którzy – pozbawieni nadziei na lepsze jutro – na przełomie 60. i 70. lat XX wieku upatrywali swego wybawienia w ideach nielicznego grona katolickich duchownych, próbujących połączyć marksizm z myślą Kościoła. Ci duchowni chcieli przywrócić wiernym nadzieję jutra8.

Teologia wyzwolenia jest u swego źródła przede wszystkim ruchem społecznym, zmierzającym do odnowy. Jednak nie ogranicza się ona do tego jednego celu. Zakres jej zainteresowań dotyczy poprawy życia ludzkiego niemalże w każdej postaci, przechodząc przez tzw. triadę – od poprawy życia religijnego i moralnego po wymiar polityczny. Poprawa wymiaru religijnego i moralnego ma swoją genezę w czasach odnowy soborowej, natomiast zmiana wymiaru politycznego zakorzeniona jest w marksizmie9.

W czasach Vaticanum II teolodzy zajęli się biednymi, ubogimi, rewolucją, solidarnością. Pojawiło się identyfikowanie biednych z „narodem wybranym” (por. Rdz 21,18-23). Działalność religijną zawężono do ram wyzwolenia i polityki. Stała się ona w ten sposób światopoglądem, który wykorzystywał teologię w polityce, w następstwie czego duchowość ustąpiła miejsca rewolucji społecznej10. Teologia wyzwolenia zmierzała do oswobodzenia ludzi ze społecznej niewoli, centralizując swe predykacje względem osoby oraz kultury występowania. Czynnikiem wzmacniającym jej oddziaływanie była istniejąca wówczas sytuacja społeczna11.

La teología de la liberación skupiała się na wszelkich formach związanych z Chrystusowym zbawieniem człowieka, rozpatrywanym nie tylko na płaszczyźnie religijnej, ale także kulturalnej, politycznej i społecznej12. Do jej najważniejszych idei zalicza się: opcję preferencyjną na rzecz ubogich13; zbawienie chrześcijan dokonujące się w polityce, społeczne i ideologiczne zaangażowanie, oraz wyzwolenie gospodarcze, które ma wpływać na godność człowieka. Ponadto podkreśla się, że duchowość wyzwolenia wymaga nowych mężczyzn i kobiet w nowym Człowieku Jezusie. Co więcej, wyzwolenie jest świadomością w rzeczywistości społeczno-gospodarczej oraz koniecznością wyeliminowania wyzysku i niesprawiedliwości tego świata. Obecna sytuacja większości Latynosów stoi w sprzeczności z historycznym planem Boga oraz jest wynikiem grzechu społecznego. Ofiary potrzebują sprawiedliwości, a także przywracania godności dziecka Bożego. Metodologiczny namysł w teologii wyzwolenia jest zaprzeczeniem Chrystusa wiary.

Teologia wyzwolenia odnosi się również do tez reprezentowanych przez sandinistów14. Uważali oni, że powodem konfliktów jest brak sprawiedliwości społecznej15. Teologia wyzwolenia ściśle związała się z tzw. teologią nadziei, teologią polityczną16 oraz teologią rewolucji17.

Główna oś sporu między teologami wyzwolenia a Urzędem Nauczycielskim Kościoła toczy się na płaszczyźnie doktrynalnej w kwestii „walki klas”. Watykańska Kongregacja Nauki Wiary nakazała teologom katolickim zaprzestania publikacji na ten temat18.

 

2. Chrystologia teologii wyzwolenia

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa następowało pogłębione poznanie chrystologiczne. Począwszy od okresu apostolskiego pojawiały się jednak myśli niezgodne ze zmysłem wiary, które można określić mianem herezji. Sobory, które podejmowały zagadnienia chrystologiczne, to: Nicejski I (325 r.), Konstantynopolitański I (381), Efeski (431), Chalcedoński (451), Konstantynopolitański III (680-681).

Z powodu podziału wspólnot chrześcijańskich wypada zauważyć swoiste różnice w chrystologii. Obok chrystologii katolickiej, prawosławnej i protestanckiej występuje chrystologia kulturowa19. Również ruch społeczny, określany mianem teologii wyzwolenia, posiada własną chrystologię. Skupia się ona na Osobie Mistrza z Nazaretu, który odczytywany jest jako wyzwoliciel. Koncentracja na Jezusie odnosi się do Jego boskiego przewodzenia nad tym ruchem, a On sam jawi się nie tylko jako Syn Boży, ale również aktywista polityczny i zesłany na ziemię boski rewolucjonista. Teologia wyzwolenia odrzuciła Jezusa jako ukrzyżowanego męczennika, a przedstawia Go jako wojownika nadziei z karabinem przewieszonym przez ramię. Jezus jest rewolucjonistą20 zaangażowanym politycznie21, ale również głoszącym pokój22.

Teologia ta przedstawia też Jezusa jako międzyosobowego (bliskiego ludziom)23, nie pomijając aspektu przedstawiającego Jego kosmiczny charakter24. Wieloznaczne przedstawienie oraz charyzmat Syna Bożego, prezentowany w teologii wyzwolenia, ma wyraz wieloaspektowy głównie w interpretacji politycznej i rewolucjonistycznej. Akcent pada tam na wyjątki z Pisma Świętego, w których Jezusowa misja przedstawiona została w kontekście wyzwolenia człowieka, a sam Mistrz z Nazaretu zaprezentowany został jako przywracający powszechną sprawiedliwość. Myśl chrystologiczna posiada istotne znaczenie, albowiem dzięki niej misja Chrystusa nabrała zupełnie innej wymowy.

Nastąpiła także reinterpretacja Osoby Jezusa poprzez nadanie Jego działaniom znaczenia społeczno-politycznego. Takie odczytanie Ewangelii miało oddziaływać w życiu społecznym. Jezus – Nauczyciel, który głosi pokój, przedstawiany z karabinem przewieszonym przez ramię25 – staje się równocześnie ekstremistycznym działaczem zaangażowanym politycznie26. Chrystus miał ustanowić nowe związki z Bogiem i nowe stosunki międzyludzkie.

Vaticanum II prezentowało chrystologię otwartą na nową refleksję teologiczną27, w której obraz Jezusa, ukazywany przez rzymskich teologów, charakteryzował się miłością odczytaną we współczesnym świecie28. Katolickie postrzeganie Chrystusa jako poddanego bez przymusu oprawcom i przyjmującego niesprawiedliwe cierpienie, „łagodnego baranka prowadzonego na rzeź” oraz „łagodnego Nazarejczyka”29, ma się nijak do wizerunku Jezusa rewolucjonisty30.

Kościół, zaangażowany społecznie niejako „stworzył” podwaliny pod teologię wyzwolenia przez swoją refleksję społeczną31, która ze względu na marksistowską interpretację politycznego orędzia, odnoszącego się do zbawienia, przyczyniła się do mówienia o Jezusowej rzeczywistości jedynie w kontekście historyczno-społecznym32.

Na podstawie własnych wniosków z lektury Pisma Świętego Osobę Jezusa interpretowano politycznie33, nie pomijając Jego Boskiej natury, lecz podkreślając Jego naturę ludzką. Paschalny wymiar łaski został udzielony ludzkości, która przez Jezusa zgodnie w boskim „człowieczeństwie Chrystusa, wyciągając z niego zasadniczy wniosek dla chrześcijańskiej antropologii”, w której „przez Chrystusa i w Chrystusie rozjaśnia się zagadka cierpienia i śmierci, która przygniata nas poza Jego Ewangelią. Chrystus zmartwychwstał zwyciężając śmierć swoją śmiercią i obdarzył nas życiem, byśmy jako synowie w Synu wołali w Duchu: Abba, Ojcze!”34.

W teologii wyzwolenia Jezus nie tylko jest aktywny politycznie i religijnie35, ale jest też Osobą publiczną36. Wnioskowano, iż partycypacja w nieskończoności oraz udział w życiu Boga, a także zjednoczenie się z Nim w wieczności37 mogły być możliwe z powodu biegu historii38, w której radykalny obraz Boga został zaangażowany politycznie39.

Zrealizowało się to za sprawą wpływu marksizmu w latynoamerykańskim Kościele. Ubogi Jezus stał się bojownikiem podobnym do ludzi ubogich, pragnącym dać chleb tym, którzy są głodni40. Stał się wyzwolicielem41, który poprzez rewolucję miał stawić opór krzywdzie42, a Jego myśl przewodnia została skierowana przeciwko nędzy i przemocy43, złu oraz niesprawiedliwości społecznej, a także instytucjonalnemu gwałtowi zadawanemu w Ameryce Łacińskiej44. Jezus wyzwoliciel odczytywany był też jako uzdrowiciel45.

 

3. Oficjalne stanowisko Urzędu Nauczycielskiego Kościoła

Za sprawą Jan Pawła II, który stoczył walkę o dusze ludzkie z teologami wyzwolenia46, ustała oficjalna aprobata dla teologii wyzwolenia w gronie hierarchów Kościoła katolickiego47. Społeczne położenie ludności na południowoamerykańskim kontynencie48 oraz łamanie praw człowieka wymagało ingerencji niepodważalnego autorytetu49.

Papież zapoczątkował swój pontyfikat od pielgrzymki do Meksyku50. Zachęcił w niej do otwarcia się na nową ewangelizację51. Równocześnie ostrzegł duchownych, zgromadzonych na Trzeciej Konferencji Episkopatu Ameryki Łacińskiej, przed aktywnością rewolucyjną52. Podkreślał bezstronność Kościoła przy próbie polepszenia bytu najuboższych53.

Również podróże apostolskie papieża Jana Pawła II do Brazylii (1980, 1982)54, Argentyny (1982, 1987)55, do Nikaragui (1983)56, Peru (1985)57, Kolumbii (1986)58, Dominikany (1992)59 owocowały ukazaniem Jezusa jako Zbawiciela ludzkości. Równocześnie papież wskazywał, że „ta koncepcja Chrystusa – jako polityka, rewolucjonisty, jako wywrotowca z Nazaretu, nie zgadza się z nauczaniem Kościoła”60. Ojciec Święty podkreślał też, że nie zwalcza się zła złem (por. Rz 12,21)61, a zastępowanie Jezusa odczytanego z objawienia Jezusem rewolucjonistą byłoby nieprawdziwe62.

Na temat niektórych aspektów teologii wyzwolenia wypowiedziała się Kongregacja Nauki Wiary, ogłaszając w tej sprawie Instrukcję Libertatis nuntius63. Zwrócono w niej uwagę na następujące kwestie: dążenia tego ruchu, jego przejawy, wyzwolenie jako temat chrześcijański, jego podstawy biblijne, głos Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, nową interpretację chrześcijaństwa, analizę marksistowską, wypaczenie sensu prawdy i przemoc, „teologiczny” przekład istotnych tez, nową hermeneutykę, a także wytyczenie wskazań. Instrukcja dotykała ważnych zagadnień świata i Kościoła oraz poruszała kwestię niesprawiedliwości i nierówności społecznej64, której starali się zaradzić teolodzy wyzwolenia65.

Ważną jej częścią była charakterystyka wpływu wywieranego na Kościół przez politykę66. Na zasadnicze kwestie zawarte w Libertatis nuntius oddziaływało też nauczanie Vaticanum II, a także ekumeniczne próby odczytywania soborowych dokumentów67. Instrukcja jednoznacznie przedstawiła pogląd Kościoła dotyczący nieingerowania w politykę tam, gdzie panuje dyktatura68, zmierzając do zachowania status quo69.

Ówczesny prefekt Kongregacji Nauki Wiary kard. Joseph Ratzinger wypowiedział się jednoznacznie na temat błędów w pojmowaniu przesłania i sylwetki Jezusa70, podkreślając przeakcentowanie Jezusa historycznego nad Chrystusem wiary71 oraz struktur Kościoła pojmowanych przez teologię wyzwolenia72.

Jan Paweł II uznał, iż sprzeczna z Ewangelią jest wizja Jezusa, który jest buntownikiem, rewolucjonistą oraz politykiem z Nazaretu73. Papież podkreślił równocześnie, iż bój nie jest sposobem na osiągnięcie miłości, deprecjonując polityczne pojmowanie Jezusa Chrystusa oraz zaangażowanego politycznie Kościoła74. Występujące w teologii wyzwolenia postrzeganie Jezusa powoduje spory, gdyż latynoamerykańskie odnoszenie się do Chrystusa, które było właściwe dla przedstawicieli teologii wyzwolenia, miało silne powiązania z uwarunkowaniem, w jakim znajdowało się ówczesne społeczeństwo Ameryki Łacińskiej oraz stanowiło próbę odpowiedzi na polityczno-społeczne inspiracje płynące z kontynentu europejskiego po Vaticanum II.

Teologia wyzwolenia oprócz kwestii społecznych odnosi się również do zagadnienia Jezusowego posłannictwa i zbawienia, nadając mu także format społeczny i polityczny. Wysłużona przez Jezusa wolność przestała być duchowa, stając się wyzwoleniem od niesprawiedliwości i ucisku oraz fundamentem chrystologii teologii wyzwolenia. Osoba Jezusa zostaje przepojona walką oraz aktywizmem politycznym. Walka z krzywdami społecznymi miała być ewangelicznym przesłaniem.

Obraz ten wynikał z niekonwencjonalnego odczytania objawienia zawartego w Piśmie Świętym. Poglądy te w znacznej mierze przyczyniły się do zmiany misji Kościoła na kontynencie południowoamerykańskim, a także w całym świecie. Zdaje się też, że wizja Jezusa w teologii wyzwolenia jawi się jako obraz Człowieka nam bliższego poprzez silniejsze akcentowanie Jego ludzkiej natury. Miało się to przyczynić do przybliżenia wiernych Kościołowi, a nie do wzniecania rewolucyjnych zapatrywań i zaniedbywania jego misji kapłańskiej, prorockiej i królewskiej.


 

1 Metanoia (gr. μετανοια, przemiana [meta] umysłu [nous]) jest bliskoznacznym określeniem na nawrócenie (gr. επιστρέφω, epistrefo, zawracać) i symbolizuje duchową przemianę, przysposobienie nowego systemu wartości motywacji oraz postępowania. Pierwotnie określenie to nie miało znaczenia religijnego i było codziennym działaniem polegającym na zawracaniu. Terminy te pojawiają się w Piśmie Świętym, np. Dz 26,20 (zob. Grecko-polski Nowy Testament, tłum. R. Popowski, M. Wojciechowski, Vocatio, Warszawa 2017): „w Damaszku najpierw i Jerozolimie, po całej krainie Judei i poganom oznajmiałem, by zmieniać myślenie (metanoein) i zawracać (epistrefein) do Boga, godne tej zmiany myślenia (metanoias) czyny sprawiając”. Chrześcijańska teologia ujmuje ten termin jako działanie pozytywne, które identyfikuje jako pozytywną zmianę sposobu myślenia i działania. Septuaginta czasownik μετανοεω zamienia hebrajskim םַחָנ (nacham), tłumaczonym jako „pokutować”, „wzdychać”, „trapić się”, „odczuwać skruchę i żal”, „pocieszać się”. W kulturze łacińskiej definiujemy to pojęcie słowem poenitentia, czyli pokuta (od łac. poena kara). Zob. J. Giblet, P. Grelot, Nawrócenie i pokuta, [w:] X. Léon-Dufour (red.), Słownik teologii biblijnej, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1994, s. 705-713; S. Urbański, W. Zawadzki, Nawrócenie, [w]: M. Chmielewski (red.), Leksykon duchowości katolickiej, Lublin-Kraków 2002, s. 567-568.

2 Zob. K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, tłum. T. Mieszkowski, P. Pachciarek, Warszawa 1987, s. 138-139; Ch. Clifton, Encyklopedia herezji i heretyków, tłum. R. Bartołd, Poznań 1996.

3 Zob. Jan XXIII, Encyklika o współczesnych przemianach społecznych w świetle zasad nauki chrześcijańskiej „Mater et Magistra”, Kraków 1969.

4 Znacząca była wypowiedź papieża skierowana do klęczącego Ernesto Cardenalu (ur. 1925), sandinisty, w latach 1979-1987 ministra kultury w rządzie Nikaragui, który otrzymał reprymendę z ust Jana Pawła II, nawołującego go do pojednania z Kościołem.

5 Z. Marzec, Teologia wyzwolenia, wypowiedzi G. Gutierreza i innych, „Społeczeństwo Otwarte”, nr 6, 1994, s. 3.

6 Wśród wydanych w języku polskim można wymienić: H. Waldenfels, Teologowie Trzeciego Świata – jedenaście szkiców biograficznych z Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej, tłum. B. Kita, Warszawa 1987; B. Mondin, Teologowie wyzwolenia, tłum. R. Borkowski, Warszawa 1988; J. Wołowski (red.), Teologia wyzwolenia a szanse dialogu, Warszawa 1988; W. Mysłek, M. Nowaczyk (red.), Teologia wyzwolenia, Warszawa 1988; L.M. Andrade, Ameryka Łacińska. Religia bez odkupienia. Sprzeczności społeczne i sny na jawie, tłum. Z.M. Kowalewski, Warszawa 2012; J. Alfaro, Chrześcijańska nadzieja i wyzwolenie człowieka, tłum. P. Leszan, Warszawa 1978; D. Tanalski (red.), Teologia wyzwolenia. Wybór tekstów, Warszawa 1986; T. Cabestrero (red.), U źródeł teologii wyzwolenia. Wywiady przeprowadzone przez księdza Teolfilo Cabestero, tłum. R. Budzyński, Warszawa 1985; C. Torres, Stuła i karabin, tłum. B. Durbajło, Warszawa 1970; J. Rollet, Społeczne tło teologii współczesnej, tłum. E. Burska, Warszawa 1989; G. Gutierrez, Teologia wyzwolenia. Historia, polityka i zbawienie, tłum. J. Szewczyk, Warszawa 1976; H. Camara, Żyć ewangelią, tłum. I. Bobbe-Batko, Warszawa 1995; tenże, Godzina trzeciego świata, tłum. J. Bukowski, Kraków 1973; L. Boff, Sakramenty Kościoła, tłum. J. Doktór, Warszawa 1981; J. Alfaro, Teologia postępu ludzkiego, tłum. I. Głowa, Warszawa 1971.

7 Można dziś wymienić następujące nurty teologii: dialektyczna (słowa Bożego lub kryzysu), liberalna, dziejów, pracy, polityczna, krytyczna, feministyczna, techniki, sekularyzacji, śmierci Boga, procesu.

8 Por. J. Alfaro, Teologia…, dz. cyt., s. 23, 28, 51.

9 Zob. M. Poradowski, Teologia wyzwolenia Karola Marksa, cz. 1-2, Wrocław 2006.

10 D. Zalewski, Katolewica, czyli wyśniony „Kościół bezbożnika”, Komorów 1998, s. 63.

11 A. Zuberbier (red.), Słownik teologiczny, t. 2, Katowice 1989, s. 310.

12 B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 37.

13 Dzisiejsze rozumienie opcji na rzecz ubogich zalicza się do kategorii moralnych. Opcja na rzecz ubogich podkreśla wyjątkową rolę ludzi ubogich i odnosi się do porządku miłości, występującego w zasadzie solidarności. Jan Paweł II wprowadził to zagadnienie do katolickiej nauki społecznej, próbując w ten sposób odpowiedzieć na marksistowską tezę walki klas, która obecna jest w teologii wyzwolenia. Papież wyraża staranie o ludzi będących w trudnej stacji materialnej, przeciwstawiając się zarazem rewolucji. Łaciński epupertas(ubóstwo) tłumaczy się jako: bieda prowadząca do nędzy, brak, potrzeba. Zob. J. Boczoń i in., Natura i kwestia ubóstwa, Gdańsk 1991.

14 Sandinistowski Front Wyzwolenia Narodowego (Frente Sandinista de Liberación Nacional, FSLN) – nikaraguańska centrolewicowa partia polityczna. FSLN przejęła władzę w wyniku przewrotu w 1979 roku. Zob. Z.M. Kowalewski, Guerrilla latynoamerykańska, Wrocław 1978, s. 55-56.

15 M. Bielawski, J. Makowski, Odejścia, Kraków 2007, s. 47.

16 Por. J. Kosian, Chrześcijaństwo jako „istnienie dla innych”. Antropologia teologiczna Dietricha Bonhoeffera, Wrocław 1992, s. 92.

17 W. Mysłek, Społeczno-polityczna doktryna Kościoła papieży Jana XXIII i Pawła VI, Warszawa 1981, s. 50.

18 Zob. Kongregacja Nauki Wiary, Instrukcja o niektórych aspektach teologii wyzwolenia „Libertatis nuntius”, [w:] Z. Zimowski, J. Królikowski (opr.), W trosce o pełnię wiary, Tarnów 1995, s. 215-235; por. B. Ferdek, Werytatywne aspekty wolności w ujęciu Josepha Ratzingera, „Studia Gnesnensia”, nr 25, 2011, s. 179-180.

19 Obecnie mówi się również na przykład o chrystologii afrykańskiej czy chrystologii chińskiej lub azjatyckiej.

20 Szerzej opisuje to ujęcie Gustavo Gutierrez OP (ur. 1928), peruwiański filozof i teolog, od 1960 roku profesor teologii w Katolickim Uniwersytecie w Limie, jeden z twórców teologii wyzwolenia, autor m.in.: Teologia wyzwolenia. Historia, polityka i zbawienie, tłum. J. Szewczyk, Warszawa 1976. Zob. H. Szymiczek, Ojciec teologii wyzwolenia, [w]: J. Majewski, J. Makowski (red.), Leksykon wielkich teologów XX/XXI wieku, Warszawa 2003, s. 125-134.

21 Szerzej tą kwestią zajmował się Hugo Assmann (zm. 2008), brazylijski katolicki teolog, pionier teologii wyzwolenia w Brazylii. Zob. B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 85.

22 To zagadnienie opisywał Eduardo Pironio (zm. 1998), argentyński kardynał, który studiował w seminarium San José de la Plata oraz Angelicum. Był uczestnikiem Vaticanum II w roli eksperta, mianowany prefektem Kongregacji Zakonów (http://cardenaleduardopironio.blogspot.com/2015/04/biografia.html [dostęp: 1.05.2017]).

23 Szerzej opisywał to ujęcie Juan L. Segundo SJ (zm. 1996), urugwajski teolog wyzwolenia, krytyk bierności Kościoła wobec ucisku i cierpienia społecznego. Segundo studiował w Louvain i Paryżu, zajmował się też hermeneutyką oraz socjologią rodziny. Zob. B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 120.

24 Leonardo Boff (ur. 1938) – brazylijski filozof, teolog wyzwolenia, były franciszkanin, studiował w Kurytybie, Petrópolis, Monachium, wykładał teologię systematyczną i ekumeniczną. Zob. B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 112-120.

25 A. Domosławski, Chrystus bez karabinu. O pontyfikacie Jana Pawła II, Warszawa 1999, s. 121.

26 J. Łosiak, Rewolucja Jezusa. Uczestnictwo „bez zastrzeżeń”, Lublin 2008, s. 61.

27 Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005, s. 117; J. Alfaro, Teologia…, dz. cyt., s. 38.

28 Zob. Z. Czajkowski, Sobór wielkich nadziei, Warszawa 1963.

29 J. Ratzinger, Jezus z Nazaretu, tłum. W. Szymona, cz. 1, Kraków 2007, s. 31, 78.

30 M. Maliński, Jan Paweł Wielki. Droga do świętości, Kraków 2005, s. 133.

31 S. Bartnik, Żyć w słowie, Warszawa 1983, s. 50.

32 H. Juros, Kościół, kultura, Europa. Katolicka nauka społeczna wobec współczesności, Lublin 1997, s. 41.

33 T. Cabestero (red.), U źródeł…, dz. cyt., s. 116.

34 Jan Paweł II, Pamięć…, dz. cyt., s. 116, 118.

35 J. Rollet, Społeczne tło…, dz. cyt., s. 107 i 116.

36 T. Cabestero (red.), U źródeł…, dz. cyt., s. 9.

37 J. Alfaro, Teologia…, dz. cyt., s. 47.

38 B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 76.

39 Tamże, s. 39.

40 A. Jęczek, Latynoamerykańska teologia wyzwolenia jako inspiracja do współpracy w misji „Ad gentes” na przykładzie kościelnych dzieł pomocy „Misereor” i „Adveniat”, Kraków 2000, s. 64.

41 Wizję Jezusa wyzwoliciela promował G. Gutierrez. Zob. J. Scott, Niezrównany, tłum. P. Blumczyński, Katowice, s. 123.

42 G. Gutierrez, Teologia wyzwolenia…, dz. cyt., s. 182.

43 R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Zakamycze 2005, s. 446.

44 D. Zalewski, Katolewica, czyli wyśniony…, dz. cyt., s. 68.

45 Szerzej na ten temat pisze E. Pironio. Zob. B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 101.

46 A. Domosławski, Chrystus bez karabinu…, dz. cyt., s. 83.

47 M. Zięba, Niezwykły pontyfikat, Kraków 1997, s. 27.

48 D. Tanalski (red.), Teologia…, dz. cyt., s. 38.

49 Tamże, s. 39.

50 A. Jackowski, I. Sołjan (red.), Leksykon pielgrzymek Jana Pawła II, Kraków 2005, s. 199-205, 237-240; Jan Paweł II, Dzieła zebrane, t. XIII, Kraków 2006, s. 271-300, 805-817, 1095-1096; tenże, Nauczanie papieskie, t. II, Poznań 1996, s. 54-128.

51 D. Tanalski (red.), Teologia…, dz. cyt., s. 46.

52 B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 33.

53 D. Tanalski (red.), Teologia…, dz. cyt., s. 40.

54 Por. A. Jackowski, I. Sołjan (red.), Leksykon pielgrzymek…, dz. cyt., s. 156-160; Jan Paweł II, Nauczanie…, dz. cyt., t. III, s. 1-135.

55 A. Jackowski, I. Sołjan (red.), Leksykon pielgrzymek…, dz. cyt., s. 148-150, 156, 160.

56 Tamże, passim; Jan Paweł II, Dzieła…, dz. cyt., t. X, s. 667-678, 1023-1060, 1099-1104, 1075-1088, 821-859, 899-908, 917-926.

57 A. Jackowski, I. Sołjan (red.), Leksykon pielgrzymek…, dz. cyt., s. 169-171, 179-181, 188-190, 279-280; Jan Paweł II, Dzieła…, dz. cyt., t. XII, s. 563-588, 719-748, 867-898, 1089-1094.

58 A. Jackowski, I. Sołjan (red.), Leksykon pielgrzymek…, dz. cyt., s. 172-175, 257-258; Jan Paweł II, Nauczanie…, dz. cyt., t. IX, s. 2-121.

59 Zob. przyp. 50.

60 A. Kochańczyk, Jan Paweł II i krach komunizmu. Polski mesjanizm i losy świata, 2012, s. 162 (e-book).

61 T. Cabestero (red.), U źródeł…, dz. cyt., s. 13.

62 M. Zięba, Niezwykły…, dz. cyt., s. 27. Projektowany obraz Jezusa historycznego miał się nijak do prawdy. Jezus historyczny był wykorzystywany w wywieraniu wpływów na Kościół przez armię i państwo. Por. J. Alfaro, Teologia…, dz. cyt., s. 124.

63 Zob. https://ekai.pl/dokumenty/instrukcja-o-niektorych-aspektach-teologiiwyzwolenia-libertatis-nuntius/ [dostęp: 27.05.2017].

64 J.L. Allen, Papież Benedykt XVI. Biografia Josepha Ratzingera, tłum. R. Bartołd, Poznań 2005, s. 175. Szerzej na temat nierówności i niesprawiedliwości społecznej Jan Paweł II wypowiada się w encyklikach: Redemptor hominis (nr. 8 i 12), Laborem exercens (nr 11), Centisimus annus (nr. 12-13, 47).

65 B. Mondin, Teologowie…, dz. cyt., s. 160.

66 D. Tanalski (red.), Teologia…, dz. cyt., s. 44.

67 Tamże.

68 Tamże, s. 39

69 Tamże, s. 40.

70 Zob. J. Stott, Niezrównany, dz. cyt., s. 122.

71 J. L. Allen, Papież Benedykt XVI…, dz. cyt., s. 187.

72 M. Poradowski, Kościół od wewnątrz zagrożony, Londyn 1983, s. 96.

73 A. Domosławski, Chrystus bez karabinu…, dz. cyt., s. 84.

74 Tamże, s. 97.

Maciej Zaborski - Absolwent Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego; mgr lic. teologii, doktorant III roku; kierownik projektów badawczych: Hermeneutyka w dialogu (2016-2017), Dialog ekumeniczny jako służba ewangelizacji (2017-2018); zainteresowania: teologia, historia, sfragistyka, kulturoznawstwo, antropologia.

blog comments powered by Disqus
0
0
0
s2sdefault